برای هر صاحب کسبوکار یا مودی مالیاتی، مواجه شدن با عبارت جرایم مالیاتی میتواند نگرانکننده باشد. در دنیای اقتصاد ایران، رعایت تکالیف مالیاتی و تسلیم بهموقع اظهارنامهها، امری حیاتی است؛ اما گاهی اوقات، مشکلات خارج از کنترل، باعث تأخیر و تحمیل جریمه مالیاتی میشوند. خوشبختانه، سازمان امور مالیاتی کشور هر ساله با ابلاغ بخشنامههایی، فرصتی طلایی برای مودیان فراهم میکند تا از سنگینی این بار بکاهند: بخشودگی جرایم مالیاتی ۱۴۰۴.
آیا میدانید جرم مالیاتی با جریمه چه تفاوتی دارد؟ چه تخلفاتی منجر به مجازات سنگین کیفری میشوند و کدام موارد صرفاً مشمول جریمه نقدی هستند؟ در این مقاله جامع، نه تنها به این پرسشهای اساسی پاسخ میدهیم، بلکه شرایط و ضوابط کامل بخشودگی جرایم مالیاتی را بر اساس آخرین بخشنامههای سال ۱۴۰۴ بررسی خواهیم کرد. اگر قصد دارید بدهیهای مالیاتی خود را با کمترین جریمه تسویه کنید، مطالعه این راهنما را از دست ندهید.
مفهوم جرم و جریمه مالیاتی
جرایم مالیاتی با جریمه مالیاتی دو مفهوم متفاوت اما مرتبط هستند. «جرم مالیاتی» در واقع تخلفی است که جنبه کیفری دارد و قانون برای آن مجازاتهایی مانند حبس، جزای نقدی یا محرومیت از فعالیت اقتصادی پیشبینی کرده است. این نوع جرم معمولاً در اثر اقدامهای عمدی برای فرار از پرداخت مالیات رخ میدهد؛ مثلاً زمانی که فردی دفاتر و اسناد ساختگی ارائه دهد یا اطلاعات خود را عمداً پنهان کند. در مقابل، «جریمه مالیاتی» بیشتر یک ابزار اداری است و برای تأخیر در انجام تکالیف مالیاتی یا بینظمی در ارائه اطلاعات اعمال میشود، بدون آنکه جنبه کیفری داشته باشد.
در واقع، میتوان گفت هر مودی که قانون را رعایت نکند، الزاماً مجرم نیست، بلکه ممکن است فقط متخلف باشد و صرفاً جریمه مالیاتی برای او صادر شود. برای مثال، اگر شرکتی اظهارنامه خود را دیرتر از موعد قانونی ارسال کند، مشمول جریمه تأخیر میشود، اما اگر اظهارنامه را عمداً خلاف واقع تنظیم کند، جرم مالیاتی رخ داده است. بنابراین، تفاوت میان جرم و جریمه در قصد و نیت مودی و ماهیت تخلف نهفته است.
انواع جرایم مالیاتی
قانون مالیاتهای مستقیم و قانون مالیات بر ارزش افزوده، جرایم مالیاتی را در دو گروه اصلی تقسیم میکنند:
- جرایم کیفری مالیاتی
- تخلفات مالیاتی مشمول جریمه
جرایم کیفری مالیاتی
مطابق ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم، هرگونه اقدام عامدانه برای پنهان کردن درآمد، ارائه اسناد جعلی یا فریب مأموران مالیاتی جرم محسوب میشود. از جمله مصادیق مهم این جرایم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تنظیم دفاتر و اسناد صوری یا ساختگی برای کاهش مالیات.
- خودداری از ارائه دفاتر، اسناد و مدارک به مأموران مالیاتی.
- استفاده از نام یا کارت بازرگانی اشخاص دیگر برای فعالیت اقتصادی.
- ثبت نکردن فعالیتها و درآمدها در سامانههای مالیاتی.
- تبانی با مأموران مالیاتی برای کاهش بدهی مالیاتی.
مجازات این جرایم بسته به نوع و شدت آن میتواند شامل حبس از شش ماه تا پنج سال، جزای نقدی معادل مالیات پرداختنشده و محرومیت از معافیتها و پروانه کسب باشد. برخورد با این جرایم در صلاحیت دادستانی و دادگاه ویژه جرایم مالیاتی است و سازمان امور مالیاتی موظف است در صورت کشف جرم، پرونده را به مرجع قضایی ارسال کند.
تخلفات مالیاتی مشمول جریمه
دسته دوم، تخلفات اداری هستند که معمولاً از روی سهلانگاری، بیدقتی یا ضعف مدیریتی رخ میدهند. این نوع تخلفات جنبه کیفری ندارند اما موجب جریمه نقدی میشوند. برخی از مهمترین موارد عبارتاند از:
- عدم تسلیم اظهارنامه مالیاتی در موعد مقرر.
- عدم پرداخت مالیات قطعیشده در زمان قانونی.
- عدم ثبتنام در نظام مالیات بر ارزش افزوده.
- عدم ارسال گزارش فصلی معاملات.
- صادر نکردن فاکتور رسمی هنگام فروش کالا یا ارائه خدمات.
میزان جریمه هر مورد بر اساس قانون مشخص است؛ به طور مثال، در صورت تأخیر در پرداخت مالیات، جریمهای معادل ۲.۵ درصد مالیات در هر ماه به بدهی افزوده میشود. این نوع جریمهها جنبه بازدارنده دارند و هدف از آنها تشویق مودیان به انجام تکالیف قانونی است نه تنبیه کیفری.
بخشودگی مالیاتی چیست؟
در قانون مالیات های مستقیم، مادههای قانونی در ارتباط با جرایم مالیاتی و بخشودگی جرایم تعریف شده است. در این مادهها عنوان شده در صورتی که مودی در زمان تعیین شده تکالیف مالیاتی خود را انجام ندهد، مشمول جرایم مالیاتی میشود؛ اما گاهی هم سازمان امور مالیاتی بنابر دلایل مختلف آن جریمهها را به مودیان میبخشد و آنها مشمول بخشودگی مالیاتی میشوند.
طبق آخرین بخشنامه بخشودگی جرائم مالیاتی 1404 به موجب بخشنامه شماره 200/1404/26 به تاریخ 1404/04/31 مؤدیان میتوانند تا 28 مرداد 1404 نسبت به ارسال اظهارنامه ارزش افزوده فصل بهار 1404 اقدام نمایند و تمام جرائم حاصل از تاخیر در ارسال به موجب بخشنامه ذیل بخشوده میشود.
مصوبه سازمان امور مالیاتی: به موجب مصوبه مراجع قانونی آخرین مهلت اصلاح تکمیل و استرداد اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده دوره مالیاتی بهار سال ۱۴۰۴ موضوع ماده (۳) قانون تسهیل تکالیف مودیان جهت اجرای قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان تا 28/۰۵/1404 تمدید میشود ادارات امور مالیاتی موظف اند در مورد مؤدیانی که حداکثر تا تاریخ مذکور نسبت به مسترد نمودن اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده دوره اول سال ۱۴۰۴) (بهار) از طریق سامانه مؤدیان اقدام نمایند؛ ترتیبی اتخاذ نمایند که جریمه موضوع ماده (۳۷) قانون مالیات بر ارزش افزوده نسبت به تأخیر در پرداخت مالیات متعلق در اظهارنامه مسترد شده تا تاریخ یاد شده ۱۰۰ درصد بخشوده شود.
شرایط و ضوابط بخشودگی جرایم مالیاتی
در کنار سیاستهای تنبیهی، قانونگذار با هدف تشویق مودیان به همکاری، ماده ۱۹۱ قانون مالیاتهای مستقیم را وضع کرده است. این ماده به سازمان امور مالیاتی اجازه میدهد که در مواردی که مودی دچار مشکلات خارج از اختیار خود شده باشد یا رفتار صادقانهای در پرداخت مالیات نشان داده باشد، تمام یا بخشی از جرایم را ببخشد.
بهعنوان نمونه، اگر شرکتی در اثر بحران اقتصادی، بیماری، یا حوادث غیرمترقبه (مثل زلزله، آتشسوزی، یا تعطیلی اجباری) نتوانسته تکالیف خود را بهموقع انجام دهد، میتواند با ارائه مستندات، تقاضای بخشودگی کند. تصمیم نهایی با رئیس کل سازمان امور مالیاتی یا نمایندگان تفویضشده اوست.
شرایط لازم برای برخورداری از بخشودگی
- برای اینکه یک مودی بتواند از بخشودگی جرایم مالیاتی استفاده کند، معمولاً رعایت چند شرط ضروری است:
- پرداخت کامل اصل مالیات؛ بدون پرداخت اصل بدهی، هیچ بخشودگیای اعمال نمیشود.
- نداشتن سابقه تخلف مکرر یا عمدی؛ مودیان خوشسابقه شانس بیشتری برای بخشودگی دارند.
- تسلیم اظهارنامه و اسناد مالی در حد قابل قبول؛ حتی اگر با تأخیر باشد، ارائه اطلاعات واقعی اهمیت دارد.
- ارائه درخواست کتبی و مستند به اداره مالیاتی؛ درخواست باید موجه، مودبانه و با دلایل مستدل تنظیم شود.
- همکاری کامل با ممیز و بازرسان مالیاتی؛ رفتار تعاملی در روند رسیدگی، احتمال موافقت را افزایش میدهد.
- رعایت مهلتهای زمانی اعلامشده در بخشنامهها؛ معمولاً هر سال بخشنامه جدیدی درباره مهلت بخشودگی صادر میشود و پس از انقضا، امکان بهرهمندی وجود ندارد.
بخشنامه بخشودگی جرایم مالیاتی
بخشودگی های جرایم مالیاتی هر سال به صورت بخشنامه از سوی سازمان امور مالیاتی منتشر میشود. در متن قانون مالیات های مستقیم قانون ثابت و مشخصی برای بخشودگی جرایم مالیاتی وجود ندارد، اما سازمان امور مالیاتی هر سال با برخی از جرایم یا همه جرایم به صورت مشروط موافقت میکند. سپس آنها را در قالب بخشنامه صادر و اطلاعرسانی میکند. همچنین گاهی زمان بخشودگی مالیاتی را تمدید میکند که همه مودیان از آن مطلع شوند و از این فرصت حداکثر بهره را ببرند.
تمدید بخشودگی جرایم مالیاتی ۱۴۰۴
با توجه به مفاد بند (ت) تبصره ۶ قانون بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور، سازمان امور مالیاتی میتواند کلیۀ پروندههای مالیاتی سالهای ۱۳۸۷ لغایت ۱۴۰۰ اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغل فاقد اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده که تاکنون مورد رسیدگی واقع نشده و مالیات آنها نیز برآورد نشده، براساس اظهارنامه برآوردی تعیین کند و در صورت اعتراض اینگونه مودیان به مالیات تعیین شده، پرونده قابل طرح در هیات موضوع تبصره (۱) ماده (۲۱۶) قانون مالیاتهای مستقیم خواهد بود.
همچنین مفاد این حکم در خصوص پروندههای مالیات بر ارزش افزوده سالهای ۱۳۸۷ لغایت ۱۴۰۲ صاحبان مشاغل که پرونده هر یک از دورههای آنها قطعی نشده نیز تسری دارد. بنابراین سازمان امور مالیاتی کشور با استفاده از ضرایب کاهشی در قالب لحاظ کردن اعتبار مالیاتی برای مودیان و به صورت سیستمی اقدام به تعیین مالیات این مودیان کرده است.
بدیهی است درصورت اعتراض هر یک از مودیان به مالیاتهای مذکور پرونده در اجرای مقررات ماده ۳۰ آیین نامه ماده ۲۱۹ قانون مالیاتهای مستقیم و همچنین در ادامه در هیاتهای حل اختلاف مالیاتی از طریق تبصره (۱) ماده ۲۱۶ قانون مذکور قابل طرح و تأیید، تعدیل یا رفع تعرض خواهد بود. ضمناً در صورت اعتراض مودی تا تعیین تکلیف پرونده و قطعیت آن اقدام اجرایی انجام نخواهد شد و محدودیتی نیز برای صدور گواهی موضوع ماده ۱۸۶ برای این مودیان ایجاد نخواهد شد.
همچنین با توجه به اینکه طبق مفاد بند فوق در صورتی که مالیات و عوارض متعلق ظرف یکسال از ابلاغ اوراق قطعی با رعایت نصاب مربوطه پرداخت شود، کلیه جرایم متعلق بدون هیچ شرط دیگری بخشوده میشود. بخشنامه تبیینی آن طی شماره ۲۰۰/۱۴۰۳/۶۱ مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۲۵ صادر و ابلاغ شده است.
ضمناً به ادارات امور مالیاتی توصیه شده است، حتیالمقدور از ظرفیت ماده ۳۰ آیین نامه موضوع ماده ۲۱۹ قانون مالیاتهای مستقیم برای رفع مغایرتها استفاده کنند.
جرایم غیر قابل بخشش مالیاتی
قانون مالیاتهای مستقیم یک سری از جرایم مالیاتی را غیرقابل بخشش در نظر گرفته و به آن در ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم اشاره کرده است. جرایم غیر قابل بخشش مالیاتی طبق ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم عبارت است از:
- عدم ارسال اظهارنامه مالیاتی
- کتمان درامد اظهارنامه مالیاتی
- اعلام هزینههای غیرواقعی در اظهارنامه مالیاتی
چگونه میتوان درخواست بخشودگی جرایم مالیاتی را ثبت کرد؟
در حال حاضر دو روش وجود دارد:
- مراجعه حضوری به اداره امور مالیاتی محل پرونده و ارائه درخواست کتبی همراه با مدارک و مستندات.
- ثبت درخواست از طریق سامانه الکترونیکی مالیاتی به آدرس my.tax.gov.ir که امکان پیگیری الکترونیکی نیز دارد.
پس از ثبت، درخواست توسط رئیس گروه مالیاتی بررسی میشود و نتیجه نهایی (تأیید یا رد) از طریق پیامک و ابلاغ الکترونیکی اعلام میگردد. اگر درخواست رد شود، مودی میتواند مجدداً با مدارک جدید یا توضیحات تکمیلی، تقاضای تجدید بررسی نماید
کلام پایانی
جرایم مالیاتی ابزاری قانونی برای حفظ نظم و انضباط مالی در کشور هستند. هر مودی موظف است اظهارنامه خود را به موقع تسلیم کرده و مالیات تعیینشده را در زمان مقرر بپردازد. در غیر این صورت، علاوه بر اصل مالیات، باید جریمه نیز پرداخت کند. با این حال، قانون بهمنظور حمایت از مودیان صادق و خوشسابقه، امکان بخشودگی جرایم مالیاتی را در شرایط خاص پیشبینی کرده است. این بخشودگی میتواند فرصتی برای شروع دوباره و بازگشت به مسیر قانون باشد.
اگر شما نیز بهدلیل مشکلات اقتصادی یا اشتباهات حسابداری دچار بدهی مالیاتی شدهاید، بهتر است پیش از اقدام، با یک مشاور مالیاتی حرفهای مشورت کنید تا بتوانید از حداکثر بخشودگیهای ممکن استفاده کنید. متخصصان مالیاتی میتوانند به شما در تنظیم درخواست، مستندسازی و پیگیری پرونده کمک کنند تا ضمن رعایت قانون، کمترین خسارت ممکن را متحمل شوید.
