در نظام مالیاتی ایران، پس از صدور برگ تشخیص مالیات یا برگ مطالبه، مودیان مالیاتی این حق را دارند که به برگههای صادرشده اعتراض کنند. قانون برای رسیدگی به این اعتراضها، هیأتهایی تحت عنوان هیأت حل اختلاف مالیاتی پیشبینی کرده است. این هیأتها مراجع تخصصی هستند که بهصورت بیطرفانه به اختلافات میان مودی و اداره مالیات رسیدگی میکنند.
در این مقاله به تمامی ابعاد هیأتهای حل اختلاف مالیاتی ازجمله مبنای قانونی، ترکیب اعضا، نحوه رسیدگی، آثار رأی و نحوه اعتراض به آن خواهیم پرداخت.
مبنای قانونی تشکیل هیأت حل اختلاف مالیاتی
مبنای قانونی هیأتهای حل اختلاف، قانون مالیاتهای مستقیم بهویژه مواد ۲۳۸، ۲۴۴ تا ۲۵۱ این قانون است.
بر اساس ماده ۲۴۴(در مواردی که بین مودی و اداره امور مالیاتی اختلاف حاصل شود و موضوع با توافق حل نشود، پرونده به هیأت حل اختلاف ارجاع میشود).
این هیأتها در حقیقت نقش «داور قانونی» را ایفا میکنند و رسیدگی آنها جنبه شبهقضایی دارد، یعنی نه کاملاً اداری هستند و نه مثل دادگاه قضایی، بلکه ساختاری مستقل و تخصصی دارند.
دعوی مالیاتی چیست؟
به طور کلی هر دعوایی که در محاکم قضایی و غیر قضایی مطرح می شود و موضوع آن مالیات است، جز گروه دعاوی مالیاتی قرار می گیرد. در نظر تخصصی تنها آن دسته از دعاوی، به عنوان دعاوی مالیاتی شناخته می شوند که در مراجع رسیدگی به اختلافات مالیاتی مطرح گردند. هیات حل اختلاف مالیاتی بدوی و تجدید نظر، مرجع رسیدگی تخصصی به دعاوی مالیاتی می باشند.
در چه مواردی میتوان به هیأت حل اختلاف مالیاتی مراجعه کرد؟
مودی میتواند در تمامی مواردی که اداره امور مالیاتی برای او مالیات تعیین کرده و او به آن اعتراض دارد، به هیأت حل اختلاف مراجعه کند. از جمله:
- اعتراض به برگ تشخیص مالیات بر درآمد
- اعتراض به برگ تشخیص مالیات بر ارزش افزوده
- اعتراض به برگ مطالبه جریمههای مالیاتی
- اعتراض به مالیات علیالرأس یا برآوردی
- اختلاف بر سر درآمد مشمول مالیات واقعی
- اعتراض به میزان معافیت، استهلاک، زیان و کسورات
یعنی هر نوع اختلاف مالیاتی میان مودی و اداره مالیات میتواند در این هیأت مطرح شود.
ترکیب اعضای هیأت حل اختلاف مالیاتی چگونه است؟
طبق ماده ۲۴۴ ق.م.م، هر هیأت حل اختلاف از سه عضو تشکیل میشود تا توازن دیدگاهها (دولت، قانون، مؤدی) حفظ شود:
هیأت حل اختلاف مالیاتی سه عضو دارد که طبق قانون عبارتاند از:
- نماینده سازمان امور مالیاتی کشور: که از طرف اداره مالیات در جلسه حاضر شده و دیدگاه سازمان را مطرح میکند.
- قاضی بازنشسته یا حقوقدان مطلع: منتخب رئیس کل دادگستری استان به درخواست سازمان امور مالیاتی، با شرط وثاقت و امانت است که وظیفه نظارت بر اجرای قانون، تفسیر مقررات، ارزیابی حقوقی و انشای رأی را بر عهده دارد.
- نماینده منتخب مؤدی: منتخب مؤدی از میان فهرست مراجع قانونی (اتاق بازرگانی، اتاق تعاون، جامعه حسابداران رسمی، جامعه مشاوران مالیاتی، مجامع حرفهای، اتاق اصناف، شورای شهر، کانون وکلا، مرکز وکلا و…) که باید همزمان با تسلیم اعتراض انتخاب شود. وظیفه اصلی آن ارائه دیدگاه فنی و صنفی مرتبط با پرونده و اطمینان از لحاظ شدن شرایط خاص مؤدی است.
روند رسیدگی در هیأت حل اختلاف مالیاتی
فرآیند رسیدگی در هیأت بدوی پس از اعتراض مؤدی به برگ تشخیص و عدم حصول توافق با رئیس امور مالیاتی (ماده ۲۳۸) یا ارجاع مستقیم پرونده آغاز میشود.
نحوه تعیین زمان و ابلاغ جلسه به مؤدی
پس از دریافت اعتراض کتبی، دبیرخانه هیأت زمان جلسه را تعیین و به مؤدی و نماینده اداره امور مالیاتی ابلاغ میکند. طبق ماده ۲۴۶ ق.م.م، فاصله بین تاریخ ابلاغ و تاریخ جلسه نباید کمتر از ۱۰ روز باشد (مگر به درخواست مؤدی). روز ابلاغ و روز جلسه محاسبه نمیشوند. ابلاغ عمدتا به صورت الکترونیکی از طریق درگاه ملی خدمات الکترونیکی مالیاتی یا سامانه مؤدیان انجام میشود.
حقوق مؤدی در جلسه
مؤدی یا نماینده قانونی وی (وکیل، مشاور مالیاتی و…) حق حضور در جلسه را دارد؛ اما عدم حضور مانع رسیدگی نیست. همچنین امکان ارائه دفاعیات کتبی (لایحه) یا شفاهی وجود دارد. اظهارات شفاهی باید در صورتجلسه ثبت و امضا شود. مؤدی حق دارد حداقل یک هفته قبل از جلسه به محتویات پرونده دسترسی داشته باشد. انتظار تشکیل جلسه با حضور هر سه عضو و رسیدگی بیطرفانه بر اساس قانون نیز برای طرفین حق قانونی است.
مدتزمان صدور و ابلاغ رأی پس از جلسه
طبق تبصره ۲ ماده ۲۴۴ (اصلاحی ۱۴۰۰)، هیأت بدوی مکلف است رأی خود را که توسط قاضی/حقوقدان انشا میشود، در همان جلسه یا حداکثر ظرف سه روز کاری پس از جلسه صادر و به امضای تمام اعضا برساند. رأی باید مستدل و شامل مشخصات پرونده، موضوع اختلاف، مبانی قانونی و نتیجه باشد. نظر اقلیت نیز درج میشود. رأی صادره سپس به مؤدی ابلاغ میگردد.
اعتراض به رأی هیأت بدوی و فرآیند تجدیدنظر
آرای هیأت بدوی قابل اعتراض هستند و طبق ماده ۲۴۷ ق.م.م، مؤدی یا مأموران مالیاتی میتوانند ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ رأی بدوی، به آن اعتراض کتبی نمایند. شرط پذیرش اعتراض مؤدی، پرداخت بخش مورد قبول مالیات (حداقل معادل مالیات ابرازی) و اعتراض نسبت به مازاد آن است. عدم رعایت مهلت یا شرط پرداخت، رأی بدوی را قطعی میکند.
رأی هیأت حل اختلاف تا چه حد لازمالاجراست؟
رأی هیأت حل اختلاف قطعی نیست ولی در صورتی که هیچکدام از طرفین (مودی یا اداره مالیات) در مهلت قانونی اعتراض نکنند، رأی قطعی و لازمالاجرا میشود.
مهلت اعتراض به رأی هیأت حل اختلاف:
- ۲۰ روز برای اشخاص مقیم ایران
- ۲ ماه برای اشخاص مقیم خارج از کشور
در صورت اعتراض به رأی، موضوع به هیأت تجدیدنظر حل اختلاف مالیاتی ارجاع میشود.
هیأت تجدیدنظر حل اختلاف مالیاتی چیست؟
آرای هیاتهای حل اختلاف مالیاتی بدوی قطعی و لازمالاجراست مگر در مواردی که ماموران مالیات یا مودیان نسبت به آرای صادره از سوی هیات حل اختلاف بدوی معترض باشند که میتوانند براساس ماده 247 قانون، ظرف 20 روز از ابلاغ این رای کتبا تقاضای رسیدگی در هیات حل اختلاف تجدیدنظر داشته باشد. البته مودی مکلف است نسبت به پرداخت مالیات مورد قبول خویش در مهلت تعیینشده اقدام کند.
اگر هر یک از طرفین به رأی هیأت بدوی اعتراض داشته باشد، پرونده به هیأت تجدیدنظر ارجاع میشود. این هیأت نیز سه عضو دارد که با ترکیب متفاوت نسبت به هیأت بدوی تشکیل میشود تا استقلال حفظ گردد.
رأی هیأت تجدیدنظر معمولاً نهایی و لازمالاجراست، مگر در شرایط خاص که مودی تصمیم به طرح شکایت در دیوان عدالت اداری بگیرد.
آیا میتوان از رأی هیأت به دیوان عدالت اداری شکایت کرد؟
بله. اگر مودی از رأی قطعی هیأت (چه بدوی و چه تجدیدنظر) ناراضی باشد، میتواند ظرف ۳ ماه از ابلاغ رأی، به دیوان عدالت اداری شکایت کند.
در این مرحله، دیوان فقط از نظر شکلی و قانونی به رأی رسیدگی میکند (نه از نظر میزان مالیات). یعنی اگر تشریفات قانونی نقض شده باشد، رأی را ابطال میکند.
مطابق قانون جدید دیوان عدالت اداری ، در صورتی که شخصی به تصمیمات مراجع اداری معترض باشد یا درخواستی از این مراجع داشته باشد، ابتدا باید از طریق ارسال اظهارنامه درخواست خود را به آن مرجع ارسال نماید و در صورتی که پس از سه ماه پاسخی از آن مرجع دریافت ننماید، می تواند به دیوان عدالت اداری مراجعه نماید.
آیا حضور وکیل یا مشاور مالیاتی در هیأت لازم است؟
اجباری نیست، اما شدیداً توصیه میشود حتما با وکیل مالیاتی در جلسات هیات شرکت نمایید.
حضور وکیل متخصص یا مشاور مالیاتی باعث میشود:
- دفاعیات قانونی و اصولی ارائه شود
- مدارک بهدرستی تنظیم و ارائه گردد
- از اشتباهات شکلی جلوگیری شود
- احتمال موفقیت افزایش یابد
چه مدارکی برای ارائه در هیأت نیاز است؟
مودی باید مدارک زیر را در دفاع از خود ارائه دهد:
- اظهارنامه مالیاتی سال مورد اختلاف
- دفاتر و اسناد حسابداری
- قراردادها، فاکتورها، گزارشهای حسابرسی
- نامهها و مکاتبات اداری
- دفاعیه کتبی (در صورت امکان)
هرچه مدارک دقیقتر و منظمتر باشد، شانس مودی برای کاهش یا رفع مالیات بیشتر است.
حضور مودی در جلسه الزامی است؟
حضور مودی الزامی نیست ولی توصیه میشود که:
- خودش یا وکیل رسمی یا مشاور مالیاتی در جلسه حاضر شود
- در صورت عدم حضور، هیأت میتواند رأی غیابی صادر کند
- اگر رأی غیابی صادر شود و مودی عذر موجه داشته باشد، میتواند درخواست تجدید رسیدگی دهد
کلام پایانی
هیأت حل اختلاف مالیاتی یک نهاد قانونی و تخصصی برای بررسی اعتراضات مودیان به مالیاتهای برآوردی یا ناعادلانه است. برای استفاده مؤثر از این سازوکار قانونی:
- باید در مهلت مقرر اعتراض کرد
- مدارک لازم و دفاعیه قوی تهیه نمود
- ترجیحاً از وکیل یا مشاور مالیاتی کمک گرفت
- و در صورت لزوم به رأی صادره اعتراض کرد
در بسیاری از موارد، مودیان توانستهاند با ارائه دفاعیات حرفهای در این هیأتها، تا ۷۰ درصد یا حتی بیشتر از مالیات تشخیص دادهشده را کاهش دهند
سوالات متداول
هیات حل اختلاف مالیاتی چیست و چه وظیفه ای دارد؟
اعضای هیأت حل اختلاف مالیاتی چه کسانی هستند؟
در چه صورتی پرونده به هیأت حل اختلاف مالیاتی ارجاع داده میشود؟
آیا رأی هیأت حل اختلاف قطعی است؟
